Thực phẩm chức năng – TPCN (tên tiếng anh Functional Foods) còn gọi là dinh dưỡng bổ sung (Dietary Supplement) là thực phẩm có chức năng liên quan, hỗ trợ cho công việc chữa bệnh, hỗ trợ cho thuốc hay dinh dưỡng, nâng cao thể trạng trong khi chữa bệnh, còn bản thân nó “không phải là thuốc và không có tác dụng THAY THẾ thuốc chữa bệnh”.

Loại thực phẩm chức năng được kể đến đầu tiên là những thực phẩm mà khi ở dạng tự nhiên đã có những hoạt chất có lợi với hàm lượng lớn. Tiếp đó là nhóm thực phẩm có ít hoạt chất hơn, phải bổ sung hoặc tinh chế cô đặc lại ở dạng dễ sử dụng, hay gây biến đổi gene để làm tăng hàm lượng những chất có lợi. Có thể dễ dàng nhận biết những thực phẩm chức năng ở dạng tự nhiên được sử dụng hằng ngày.

Nhưng với những thực phẩm có bổ sung và biến đổi, người tiêu dùng phải biết cách đọc nhãn bao bì thực phẩm (với điều kiện chúng phải qua kiểm duyệt một cách nghiêm túc và được sản xuất bởi những công ty có uy tín). Ở mỗi nước, thực phẩm chức năng (TPCN) được gọi bằng những thuật ngữ khác nhau.

Các nước Tây Âu gọi là “Thực phẩm – Thuốc” (alicaments) hoặc dược phẩm dinh dưỡng (nutraceutics), thực phẩm bổ sung dinh dưỡng (food suplement); Trung Quốc gọi là “thực phẩm bổ dưỡng bảo vệ sức khỏe”; Việt Nam gọi là “thực phẩm đặc biệt”. Cùng WikiFCarePlus tìm hiểu thêm những điều bạn chưa biết về thực phẩm chức năng ngay sau đây!

1. Thực phẩm chức năng là gì?

Có nhiều định nghĩa khác nhau về Thực phẩm chức năng. Để thống nhất, Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam khuyến nghị định nghĩa sau:

“Thực phẩm chức năng là thực phẩm (hoặc sản phẩm) có hoặc không có dinh dưỡng hỗ trợ (phục hồi, duy trì hoặc tăng cường) chức năng của các bộ phận trong cơ thể, giúp cơ thể thoải mái, tăng cường sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc bệnh”.

Những năm 1980, khái niệm thực phẩm chức năng được người Nhật sử dụng đầu tiên để chỉ những thực phẩm chế biến có chứa những thành phần tuy không có giá trị dinh dưỡng nhưng giúp nâng cao sức khoẻ cho người sử dụng.

Cũng như thực phẩm thuốc, thực phẩm chức năng nằm ở nơi giao thoa giữa thực phẩm và thuốc và người ta cũng gọi thực phẩm chức năng là thực phẩm thuốc. Sở dĩ thực phẩm chức năng có khả năng hỗ trợ điều trị bệnh và phòng ngừa bệnh vì nó có khả năng phục hồi tất cả các cấu trúc tế bào trong cơ thể đang bị tổn thương. 

Theo IFIC, thực phẩm chức năng là những thực phẩm hay thành phần của chế độ ăn có thể đem lại lợi ích cho sức khoẻ nhiều hơn giá trị dinh dưỡng cơ bản. Còn theo Viện Khoa học và Đời sống quốc tế (International Life Science Institute – ILSI) thì:

“Thực phẩm chức năng là thực phẩm có lợi cho một hay nhiều hoạt động của cơ thể như cải thiện tình trạng sức khoẻ và làm giảm nguy cơ mắc bệnh hơn là so với giá trị dinh dưỡng mà nó mang lại”.

Bộ Y tế Việt Nam định nghĩa: “Thực phẩm chức năng là loại thực phẩm không chỉ cung cấp những chất dinh dưỡng cơ bản mà còn chứa một số thành phần khác có tác dụng hỗ trợ chức năng của các bộ phận trong cơ thể, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng và giảm bớt nguy cơ gây bệnh.

Tuỳ theo công thức, hàm lượng vi chất và hướng dẫn sử dụng, thực phẩm chức năng còn có các tên gọi sau: thực phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng, thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, sản phẩm dinh dưỡng y học.

2. Thực phẩm chức năng có nguồn gốc từ đâu?

Thực phẩm chức năng là các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên hoặc là thực phẩm trong quá trình chế biến được bổ sung thêm các chất “chức năng”. Các thực phẩm có chứa những yếu tố có lợi với hàm lượng lớn, ví dụ: Dầu gan cá có chứa nhiều axít béo omega 3; cà rốt, gấc, cà chua có nhiều vitamin A; Rau quả, bí bầu…… có hàm lượng chất xơ cao giúp chống béo phì, chống tăng cholesterol máu; Hải sản như rong biển có hàm lượng iode rất cao…v.v….

Những thực phẩm tuy có ít hoạt chất, nhưng nhờ công nghệ sinh học người ta “chế biến” thành những thực phẩm chức năng đặc biệt được gọi là thực phẩm thuốc (alicaments, medical foods) hay dược phẩm dinh dưỡng (nutraceutics), các loại thực phẩm chức năng có bổ sung này đúng là nằm giữa ranh giới giữa thức ăn và thuốc chữa bệnh.

3. Thực phẩm chức năng “không phải là Thuốc

Theo khuyến nghị của Bộ Y Tế :“Thực phẩm chức năng không phải là thuốc và không có tác dụng Thay Thế thuốc chữa bệnh”. Do đó, bạn cần phân biệt rõ để tránh nhầm lẫn cách sử sụng giữa Thuốc & Thực phẩm chức năng.

Đối với các loại thuốc, nhà sản xuất công bố trên nhãn là “Sản Phẩm Thuốc”, có tác dụng chữa bệnh, phòng bệnh với công dụng, chỉ định, liều dùng, chống chỉ định. Thuốc là những sản phẩm để điều trị và phòng bệnh, được chỉ định để nhằm tái lập, điều chỉnh hoặc sửa đổi chức năng sinh lý của cơ thể.

Còn đối với thực phẩm chức năng, các nhà sản xuất thường công bố trên nhãn sản phẩm là “Thực Phẩm”, đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn sức khỏe, phù hợp với các quy định về thực phẩm.

Thực phẩm chức năng có thể sử dụng thường xuyên, lâu dài nhằm nuôi dưỡng (thức ăn qua sonde), bổ dưỡng hoặc phòng ngừa các nguy cơ gây bệnh mà vẫn an toàn, không có độc hại, không có phản ứng phụ. Người tiêu dùng có thể tự sử dụng theo “hướng dẫn cách sử dụng” của nhà sản xuất mà không cần khám bệnh, hoặc thầy thuốc phải kê đơn…

Các loại thực phẩm chức năng phổ biến trên thị trường hiện nay như:

  • Nhóm bổ sung vitamin và khoáng chất
  • Nhóm bổ sung chất xơ
  • Thực phẩm giúp cân bằng hệ vi khuẩn đường tiêu hóa
  • Bổ sung các chất dinh dưỡng đặc biệt khác
  • Thực phẩm loại bỏ bớt một số thành phần
  • Các thực phẩm cho nhu cầu dinh dưỡng đặc biệt
  • Thực phẩm chức năng giảm cân

4. Thực phẩm chức năng khác Thực phẩm bổ sung như thế nào?

4.1 Thực phẩm bổ sung 

Thực phẩm bổ sung được dùng để bổ sung vào chế độ ăn uống, chứa một hoặc nhiều thành phần dinh dưỡng như: vitamin, khoáng chất, thảo mộc hoặc thực vật khác, axit amin, …… giúp tăng tổng lượng hấp thu dinh dưỡng hằng ngày. Thực phẩm bổ sung có thể ở dưới dạng viên thuốc, nang, hoặc dạng lỏng.

Vì vậy, thực phẩm bổ sung thường thấy có thể là một loại vitamin như viên nang Vitamin E, một chiết xuất giống như của cây bạch quả biloba, hoặc axit béo như omega-3. 

Tuy nhiên, trong một số trường hợp thực phẩm bổ sung chứa các chất dinh dưỡng cần thiết, không có sẵn trong thức ăn. Nhờ vậy mà làm tăng khả năng miễn dịch, chuyển hóa và cải thiện hoạt động cơ quan trong cơ thể.

Do đó, chúng ta chỉ nên coi thực phẩm bổ sung như liệu pháp giúp tăng cường một vài chất dinh dưỡng trong bữa ăn, không nên xem chúng an toàn như thực phẩm và thay thế bữa ăn thông thường trong chế độ ăn uống.

4.2 Thực phẩm chức năng

Các đặc điểm chung của thực phẩm chức năng như sau:

  • Được sản xuất, chế biến theo công thức, bổ sung một số thành phần có lợi hoặc loại bớt một số thành phần bất lợi (để kiêng).
  • Có thể được loại bỏ nhược điểm và thêm các chất có lợi nhưng phải được chứng minh và cân nhắc một cách khoa học và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép (thường là phải theo tiêu chuẩn).
  • Có tác dụng với sức khỏe (một số chức năng sinh lý của cơ thể) nhiều hơn là các chất dinh dưỡng thông thường.
  • Thực phẩm chức năng ít tạo ra năng lượng cho cơ thể như các loại thực phẩm, ví dụ: gạo, thịt, cá…
  • Có nguồn gốc từ thiên nhiên như: động vật, thực vật, khoáng sản,
  • Được lợi ích sức khỏe nhiều hơn lợi ích dinh dưỡng cơ bản.
  • Được đánh giá đầy đủ về: chất lượng, an toàn, hiệu quả, có thể sử dụng thường xuyên và liên tục mà không có tác dụng phụ.
  • Liều sử dụng thường nhỏ, thậm chí tính bằng gram, miligram như là thuốc.
  • Nhãn sản phẩm là theo quy tắc ghi nhãn.
  • Đối tượng sử dụng có chỉ định rõ rệt như người già, trẻ em, phụ nữ tuổi mãn kinh, người có hội chứng thiếu vi chất, rối loạn chức năng sinh lý nào đó…

5. Những lưu ý khi sử dụng thực phẩm chức năng

Đối với những thực phẩm ở dạng tự nhiên, việc chọn lựa cần lưu ý chọn lựa những sản phẩm tươi, mới và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Để đạt được những lợi ích về sức khỏe, cần sử dụng thường xuyên với số lượng khuyến nghị.

Những sản phẩm đã qua chế biến, đòi hỏi người tiêu dùng phải có kỹ năng đọc nhãn bao bì. Thực phẩm chức năng thường được đóng gói giống như thực phẩm thông thường. Ngoài các thông tin của một thực phẩm thông thường, thực phẩm chức năng bắt buộc phải ghi rõ tên nhóm sản phẩm như: thực phẩm bổ sung vi chất hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm ăn kiêng, ….

Cần lưu ý là một thực phẩm chức năng tốt cần được xác tín khoa học đầy đủ, đặc biệt với nhóm các thực phẩm chức năng có bổ sung và biến đổi nhờ công nghệ sinh học. Hội đồng Khoa học và Sức khỏe Hoa Kỳ đã chia thực phẩm chức năng ra 3 mức:

  • Mức 1: đáng tin cậy nhất
  • Mức 2: đủ độ tin cậy
  • Mức 3: chưa đủ tin cậy và cần nghiên cứu thêm.

Có hai vấn đề “đặc biệt” người tiêu dùng cần tỉnh táo nhận định: một là độ tin cậy của thực phẩm chức năng mình chọn và hai là giá cả thị trường và giá trị thật sự của thực phẩm có hợp lý và tương xứng hay không.

Trên bao bì thường cung cấp 2 loại thông tin:

Xác nhận có lợi cho sức khỏe (health claim): Ví dụ như sản phẩm dành cho người tiểu đường hoặc sản phẩm dùng để nuôi qua ống thông dạ dày. Những thực phẩmchức năng có xác nhận về sức khỏe phải được cơ quan y tế chứng nhận trước khi đưa ra thị trường và sản phẩm phải được chứng minh bằng các nghiên cứu.

Xác nhận về cấu trúc chức năng (structure / function claims). Những thực phẩm này dùng để chuyển tải những lợi ích tiềm tàng (chứ chưa chắc chắn) đối với sức khỏe con người. Những xác nhận về cấu trúc/chức năng có thể do tác dụng đã được biết đến của một hay nhiều thành phần có sẵn hoặc được bổ sung vào thực phẩm.

Để chọn lựa đúng những thực phẩm chức năng cần thiết, người tiêu dùng nên đọc kỹ cả phần đối tượng sử dụng, liều dùng, công dụng, các lưu ý đặc biệt xem có phù hợp với mục đích sử dụng. Đừng quên xem tên, địa chỉ của nhà sản xuất để tránh mua nhầm hàng giả, hàng nhái.

6. Thực phẩm chức năng có thực sự cần thiết?

Theo đúng định nghĩa, thực phẩm chức năng là rất cần thiết, không thể thiếu để hỗ trợ điều trị bệnh. Chúng ta đã dùng dầu cá, quả gấc để bổ sung vitamin A, dùng men rượu để trợ tiêu hóa, dùng rong biển để phòng bướu giáp …..…

Tại Việt Nam theo ông Cao Minh Quang, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế cho biết đã có hơn 3.000 loại thực phẩm chức năng được cấp phép đăng ký và Cục Quản lý dược có các nhóm chuyên gia để đánh giá, giám định trước khi cấp phép, nhiều hãng thực phẩm chức năng trong và ngoài nước hoạt động sôi động nhiều năm nay.

Theo GS.TSKH Nguyễn Tài Lương các nhà khoa học trên thế giới dự báo rằng: Thức ăn cho con người trong thế kỷ XXI sẽ là những thực phẩm chức năng. Thế giới hiện đại đang có xu hướng quay về với các hợp chất thiên nhiên có trong động vật, cây cỏ……và sử dụng những phương cách kinh nghiệm của phương Đông để hạn chế việc sử dụng các hóa chất tổng hợp.

Bên cạnh đó nhờ áp dụng những thành tựu to lớn trong công nghệ sinh học như: sinh tổng hợp, công nghệ enzym, công nghệ gene…v.v…con người sẽ sản xuất được những thực phẩm chức năng cụ thể cho từng cá nhân, từng căn bệnh, có thể nói thức ăn bây giờ cũng chính là vị thuốc để bảo vệ sức khỏe.

Người ta dự kiến từ năm 2010 trở đi thị trường thực phẩm chức năng trên thế giới đạt khoảng 800 tỷ đô la gấp 14 lần năm 2007, riêng thị trường châu Á chiếm khoảng 120 tỷ đô la.

Ở Việt Nam hiện nay cũng đã có những nghiên cứu và sản xuất bước đầu, ví dụ các sản phẩm từ cây lô hội, trái nhàu, trà gừng, rong biển, quả gấc, củ nghệ .v.v… đã cho những kết quả khích lệ.

7. Phân biệt “Thực phẩm chức năng & Thực phẩm truyền thống

Như đã nói ở trên thực phẩm chức năng được hiểu là sự giao thoa giữa thực phẩm và thuốc, nên được gọi là Thực phẩm – Thuốc. Nguồn gốc của thực phẩm chức năng từ thực vật và các sản phẩm động vật hoang dã, do đó, có cùng nguồn gốc với y học cổ truyền. 

Đối với các quốc gia không có y học cổ truyền (còn gọi là Đông y), tất cả các dạng sản phẩm y học cổ truyền đều được sản xuất hiện đại hơn và thay đổi thành thực phẩm chức năng, các sản phẩm chức năng có hoạt chất, hàm lượng vi chất phù hợp với nhu cầu hàng ngày của cơ thể.

Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam đã ban hành “7 tiêu chí” cụ thể sau đây để so sánh Thực phẩm chức năng và Thực phẩm truyền thống như sau:

Tiêu chíThực phẩm chức năngThực phẩm truyền thống
1. Chức năngHỗ trợ, phục hồi, duy trì hoặc tăng cường chức năng của các bộ phận trong cơ thể, 
Giúp cơ thể thoải mái, tăng cường sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc bệnh.
Cung cấp chất dinh dưỡng
Đáp ứng nhu cầu cảm giác
Cung cấp chất dinh dưỡng
Chức năng cảm giác. 
Lợi ích sức khỏe vượt trội (giảm cholesterol, giảm huyết áp, chống táo bón, cải thiện hệ vi khuẩn đường ruột, v.v.) 
2. Chế biếnXử lý theo các công thức tinh chế (bổ sung các thành phần có lợi, loại bỏ nhược điểm) được chứng minh khoa học và được ủy quyền bởi cơ quan có thẩm quyềnXử lý theo công thức thô (không loại bỏ nhược điểm)
3. Năng lượngÍt nhiệt huyếtNăng lượng cao
4. Liều dùngÍt Nhiều
5. Công dụngTất cả; Đối tượng mục tiêu: người già, trẻ em, phụ nữ mãn kinhTất cả
6. Nguồn nguyên liệuHoạt chất, chiết xuất từ thực vật, động vật (nguồn gốc tự nhiên)Nguyên liệu từ thực vật, động vật (rau, quả, thịt, cá, trứng trứng) có nguồn gốc tự nhiên
7. Thời gian và phương thức sử dụngThông thường, trong suốt cuộc đời. Có những sản phẩm cho các đối tượng đặc biệt.Thông thường, trong suốt cuộc đời. Khó sử dụng cho người bệnh, người già, người có bệnh lý đặc biệt

8. Phân biệt Thực phẩm chức năng & Thuốc trị bệnh”

8.1 Vai trò của Thuốc

Thuốc chữa bệnh có vai trò tham gia vào các hoạt động chuyển hóa của cơ thể. Nó làm thay đổi cấu trúc sinh lý hoặc bệnh lý của cơ thể để sửa chữa những tổn thương trong cơ thể, giúp tiên lượng bệnh tốt hơn. Thuốc giúp làm giảm các triệu chứng, phục hồi và điều chỉnh các chức năng của cơ thể.

Chính vì vậy, thuốc có những quy định rất chặt chẽ cần phải ghi rõ nguyên liệu chất hoặc hợp chất, có tính công dụng và luật định, sự chuyển hóa trong cơ thể đào thải ra sao, tác dụng phụ, hàm lượng…Khi dùng thuốc, người dùng phải có chỉ định, kê đơn của bác sĩ và không được sử dụng tùy tiện theo phỏng đoán về bệnh.

8.2 Vai trò của Thực phẩm chức năng

Thực phẩm chức năng là sản phẩm giúp bổ sung những chất còn thiếu trong cơ thể trong quá trình chuyển hóa và giúp cải thiện tình trạng bệnh.

Đó là những sản phẩm có thành phần dinh dưỡng cao hơn so với thực phẩm hàng ngày. Trong quá trình bào chế thực phẩm chức năng, thực phẩm sẽ được chọn lọc ra các chất cần thiết nhằm bổ sung cho cơ thể, giúp nâng cao sức khỏe.

Trong 1 số trường hợp cụ thể, thực phẩm chức năng cũng có công dụng chữa bệnh  như thuốc, ví như việc điều trị chứng chuột rút do thiếu canxi và vitamin D3 thì chỉ cần dùng TPCN có chứa canxi và D3 có thể giúp khỏi bệnh.

Tuy nhiên, trong trường hợp người bệnh mắc bệnh lý phức tạp hơn, chỉ bổ sung thực phẩm chức năng không có giá trị nhiều và đôi khi lại không có tác dụng. Vì vậy, với mỗi tình trạng bệnh lý, thể trạng bệnh nhân, Bác sỹ sẽ có chỉ định cụ thể cho việc dùng thuốc hay thực phẩm chức năng  sao cho hiệu quả điều trị được tốt nhất.

Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam cũng đã ban hành “10 tiêu chí” so sánh rất cụ thể giữa Thực phẩm chức năng và Thuốc như sau:

Tiêu chíThực phẩm chức năngThuốc uống
1. DefinitonLà một sản phẩm được sử dụng để hỗ trợ (phục hồi, tăng cường và duy trì) các chức năng của các cơ quan  
Có tác dụng dinh dưỡng, làm cho cơ thể thoải mái, tăng sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc bệnh.
Là một chất hoặc hỗn hợp các chất cho con người nhằm mục đích phòng ngừa và điều trị bệnh, chẩn đoán hoặc điều chỉnh các chức năng sinh lý  
Bao gồm thuốc thành phẩm, nguyên liệu thuốc, vắc-xin và sinh phẩm y tế, ngoại trừ thực phẩm chức năng.
2. Quy tắc ghi nhãnLà thực phẩm chức năng (được sản xuất theo quy tắc thực phẩm chức năng)Là một loại thuốc (được sản xuất theo quy tắc thuốc)
3. Số lượng chấtKhông quá 3 lần nhu cầu hàng ngày của cơ thểCao
4. NhãnLà một thực phẩm chức năngChức năng hỗ trợ của các cơ quan.Là thuốc;Có thông tin về chỉ định, liều lượng, chống chỉ định
5. Điều kiện sử dụngNgười tiêu dùng tự mua ở công ty, siêu thị, cửa hàng….Thuốc phải được bác sĩ kê toa.
6. Công dụngBệnh nhânNgười khỏe mạnhNgười bệnh
7. Điều kiện phân phốiBán lẻ, siêu thị, bán hàng trực tiếp, tiếp thị đa cấpNhà thuốc phải có dược sĩKhông tiếp thị đa cấp
8. Hướng dẫn sử dụngThường xuyên, liên tục.Không có biến chứng, không hạn chếCó kỳ hạn – Nguy cơ biến chứng
9. Nguồn gốc, nguyên liệuNguồn gốc tự nhiênNguồn gốc tự nhiênNguồn gốc tổng hợp
10. Hiệu quảẢnh hưởng đến nhiều bệnh, nhiều cơ quan. Không có tác dụng tiêu cực.Ảnh hưởng đến bệnh cụ thể Có tác dụng tiêu cực

Bất kỳ lợi ích sức khỏe nào được quy cho thực phẩm chức năng nên dựa trên các tiêu chí khoa học chính xác và hợp lý, bao gồm các nghiên cứu nghiêm ngặt về an toàn và hiệu quả. Tương tác với các thành phần dinh dưỡng khác và tương tác bất lợi tiềm tàng với các tác nhân dược phẩm phải được truyền đạt rõ ràng. 

Các bạn nên hiểu rõ một điều rằng chế độ ăn uống chỉ là một khía cạnh của cách tiếp cận lối sống toàn diện để có sức khỏe tốt, bao gồm vận động, tập thể dục thường xuyên, tránh hút thuốc lá, sử dụng các chất kích thích, giảm căng thẳng, duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh và cách giữ gìn các năng lượng tích cực khác có lợi cho sức khoẻ. 

Khi tất cả các vấn đề trên được giải quyết, thực phẩm chức năng mới có thể trở thành một phần của chiến lược hiệu quả để tối đa hóa sức khỏe và giảm nguy cơ mắc bệnh. Và hãy ghi nhớ kỹ điều này “Thực phẩm chức năng rất cần để phòng ngừa và chữa bệnh, nhưng nó không phải là Thuốc và không thể thay thế thuốc chữa bệnh”. Do đó, bạn cần hiểu rõ cách sử dụng cũng như không nên lạm dụng quá mức và xem thực phẩm chức năng là một dạng thuốc để thay thế thuốc điều trị bệnh.

Hy vọng với những thông tin hữu ích của WikiFCarePlus đã chia sẻ về những điều quan trọng, cần thiết liên quan đến thực phẩm chức năng như trên, sẽ giúp cho các bạn hiểu thêm về những sản phẩm hỗ trợ sức khoẻ mà bạn đang sử dụng, nhằm đưa ra những lựa chọn tối ưu và mang lại nhiều giá trị lợi ích cho bản thân và gia đình. 

Bài viết được tham khảo TẠI ĐÂY!

Đăng ký nhận thông tin mới nhất qua Email

       

KATHY

Một thế giới cảm xúc khác trong từng bài viết nhằm truyền tải những thông tin hữu ích đến từng bạn đọc